Intrinsieke motivatie en AI: waarom leerlingen spieken is niet het probleem

Een docent klaagt dat de helft van de klas hun essay door ChatGPT heeft laten schrijven. De school investeert in detectiesoftware. Er komen sancties. En de leerlingen? Die vinden een nieuwere tool die nog moeilijker te detecteren is.

Herkenbaar? Dit scenario speelt zich af op scholen en universiteiten over de hele wereld. De reactie is bijna overal dezelfde: hoe stoppen we dit? Hoe pakken we de fraudeurs aan?

Maar wat als die vraag zelf het probleem is?

De heftruck in de sportschool

Alfie Kohn, de Amerikaanse onderwijsdenker die al decennia schrijft over de schadelijke effecten van beloningen en straffen in onderwijs, publiceerde recent een essay dat precies deze dynamiek blootlegt. In “The Chatbot in the Classroom, the Forklift at the Gym” vergelijkt hij het gebruik van AI voor schoolopdrachten met een heftruck meenemen naar de sportschool om gewichten voor je te laten tillen.

“Students will not learn how to write any more than they would improve their fitness by bringing a forklift to the gym and having it lift weights for them.”

Het beeld is treffend. Maar Kohn gaat verder dan de voor de hand liggende conclusie dat AI slecht is voor leren. Hij stelt een veel ongemakkelijkere vraag: waarom willen leerlingen die heftruck eigenlijk gebruiken?

Het systeem dat spieken logisch maakt

Hier wordt het interessant. Kohn verwijst naar onderwijshistoricus David Labaree, die het zo formuleert:

“We have credentialism to thank for the aversion to learning that, to a great extent, lies at the heart of our educational system. It’s rational to do as little learning as one can get away with.”

Lees die zin nog eens. Als onderwijs draait om diploma’s en punten, dan is het volkomen rationeel om zo weinig mogelijk moeite te doen. AI is gewoon het nieuwste en meest efficiente instrument daarvoor.

Kohn zelf maakt de verbinding expliciet: als niemand je ooit een doel heeft voorgesteld dat verder reikt dan een product afleveren en een credit binnenhalen, dan is ChatGPT simpelweg efficienter dan het zelf doen.

Dit is geen falen van de leerling. Dit is een logisch gevolg van een systeem dat draait om externe motivatie.

Beloningen en straffen: twee kanten van dezelfde medaille

Ik merk in mijn praktijk in Brugge dat dit patroon niet beperkt blijft tot scholen. In organisaties zie ik precies hetzelfde. Teams die worden afgerekend op KPI’s zoeken de snelste weg naar die KPI’s, ook als dat ten koste gaat van kwaliteit of samenwerking. Medewerkers die worden beoordeeld op output gaan die output optimaliseren, niet hun groei.

Kohn schrijft hier al sinds de jaren negentig over. Beloningen en straffen zijn geen tegengestelden, maar twee kanten van dezelfde medaille. Beide manipuleren gedrag. De ene vraagt: “Wat willen ze dat ik doe, en wat krijg ik ervoor?” De andere: “Wat willen ze dat ik doe, en wat gebeurt er als ik het niet doe?”

Geen van beide helpt om de vraag te stellen die er echt toe doet: “Wat voor persoon wil ik zijn?”

Intrinsieke motivatie: autonomie, competentie en verbondenheid

De Self-Determination Theory van Edward Deci en Richard Ryan biedt een alternatief kader. Volgens hun onderzoek hebben mensen drie psychologische basisbehoeften:

• Autonomie: de ervaring dat je zelf keuzes maakt en invloed hebt op wat je doet
• Competentie: het gevoel dat je groeit en uitdagingen aankunt
• Verbondenheid: de ervaring dat je erbij hoort en gezien wordt

Wanneer onderwijs aan deze drie behoeften tegemoetkomt, ontstaat intrinsieke motivatie. Leerlingen leren dan omdat ze het willen, niet omdat ze moeten. En wie echt wil leren, heeft geen heftruck nodig in de sportschool.

Dit is geen soft ideaal. Het is stevig onderbouwd door decennia aan onderzoek. En het sluit naadloos aan bij wat ik zie in mijn werk rond verbindende communicatie. De principes zijn dezelfde, of je nu met een team van volwassenen werkt of met een klas van vijftienjarigen.

De verkeerde vraag stopt het gesprek

Wat me opvalt in het debat rond AI en onderwijs is dat de vraag bijna altijd luidt: “Hoe stoppen we AI-fraude?” Scholen investeren in detectiesoftware. Docenten worden opgezadeld met de taak om te achterhalen wie wel en wie niet heeft gespiekt.

Kohn noemt dit “a desperate grasping at digital technology solutions to problems created by digital technology.” Je lost het probleem niet op met meer technologie. Je verplaatst het alleen.

De vraag die er echt toe doet is: hoe creeren we onderwijs waar leerlingen het leren zelf waardevol vinden? Waar de opdracht boeiend genoeg is om zelf te willen maken? Waar het proces van denken en schrijven een doel op zich is?

Dat vraagt iets anders van docenten. Niet meer controle, maar meer verbinding. Niet strengere regels, maar betere vragen.

AI als denktool in plaats van shortcut

Betekent dit dat AI geen plaats heeft in onderwijs? Niet per se. Maar het maakt een wereld van verschil hoe je het inzet.

Als een leerling AI gebruikt om een essay te genereren en in te leveren, dan is er niets geleerd. Dat is de heftruck. Maar als een leerling AI gebruikt om eigen ideeen te toetsen, om tegenargumenten te vinden, om de zwakke plekken in een redenering bloot te leggen, dan kan het een denktool zijn die het leren verdiept.

Het verschil zit niet in de technologie. Het zit in de vraag die eraan voorafgaat. Is de opdracht zo ontworpen dat het proces ertoe doet? Of gaat het alleen om het eindproduct?

Ik gebruik dit voorbeeld soms in mijn workshops rond teamdynamiek. Een team dat wordt afgerekend op het eindresultaat zal shortcuts nemen. Een team dat wordt uitgenodigd om samen te denken, te twijfelen en te groeien, zal dat ook doen. De structuur bepaalt het gedrag.

Wat dit betekent voor ouders en leiders

Als je ouder bent en je kind gebruikt ChatGPT voor schoolwerk, dan is de verleiding groot om boos te worden. Maar stel jezelf eerst de vraag: waarom doet mijn kind dit? Is het omdat het geen interesse heeft in de opdracht? Omdat het alleen gaat om het punt? Omdat er geen ruimte is voor eigen keuzes?

Als je leidinggevende bent en je medewerkers nemen shortcuts, stel dan dezelfde vraag. Niet: hoe controleer ik dit beter? Maar: hoe creeer ik een context waar mensen intrinsiek gemotiveerd zijn om goed werk te leveren?

De antwoorden liggen bij Deci en Ryan. Geef autonomie. Ondersteun competentie. Investeer in verbondenheid.

De kunst is om de juiste vraag te stellen

Kohn sluit zijn essay af met een oproep die me raakt. Hij stelt voor dat scholen een bord ophangen met de tekst: “Teaching and learning here are accomplished proudly by human beings.”

Dat is geen nostalgisch verlangen naar een wereld zonder technologie. Het is een herinnering aan waar onderwijs over gaat. Over mensen die samen leren. Over het plezier van een goed idee. Over het gevoel dat je iets begrijpt wat je gisteren nog niet begreep.

Intrinsieke motivatie is geen luxe. Het is de kern van wat leren betekent. En als we dat vergeten, dan is AI niet het probleem. Dan is AI gewoon de spiegel die ons laat zien wat we al lang zijn kwijtgeraakt.

Wil je ontdekken hoe je autonomie, competentie en verbondenheid concreet kunt versterken in je team of organisatie? Plan een vrijblijvend kennismakingsgesprek en we bekijken samen wat er mogelijk is.

---

Bronartikel: Alfie Kohn, “The Chatbot in the Classroom, the Forklift at the Gym”, Education Week, 22 september 2025.