Empathie is een vaardigheid, geen karaktertrek

Je zit in een vergadering. Een collega vertelt iets waar je het totaal niet mee eens bent. Wat doe je? De meeste mensen laden hun tegenargumenten al terwijl de ander nog praat. Herkenbaar?

Ik zie het elke week in mijn praktijk in Brugge. Teams waar mensen langs elkaar heen praten. Leidinggevenden die denken dat ze luisteren, maar eigenlijk al aan het formuleren zijn. Partners die allebei gelijk willen krijgen in plaats van elkaar te begrijpen. Het probleem is zelden dat mensen niet willen luisteren. Het probleem is dat ze het nooit echt geleerd hebben.

Empathisch luisteren is geen talent

Er bestaat een hardnekkig misverstand over empathie. Dat je het hebt of niet. Dat sommige mensen nu eenmaal “gevoeliger” zijn dan anderen. Dat het iets is waar je mee geboren wordt, zoals blauw ogen of lang zijn.

Psycholoog Jamil Zaki, directeur van het Social Neuroscience Lab aan Stanford, denkt daar anders over. In een recent stuk op TED Ideas beschrijft hij empathie als een vaardigheid die je kunt trainen. Niet als een vast gegeven.

“I think of building empathy as a way to take care of our social health.”

Dat klinkt misschien soft, maar de wetenschap is er behoorlijk helder over. Mensen die empathie ontwikkelen, ervaren minder stress, zijn meer tevreden met hun relaties en presteren beter op het werk. Empathisch luisteren is geen luxe. Het is een basisvaardigheid.

Drie soorten empathie

Zaki maakt een handig onderscheid tussen drie vormen van empathie. Stel je voor: je zit met een vriend te lunchen en die krijgt een telefoontje. Je weet niet wie er belt, maar op een gegeven moment begint je vriend te huilen.

• Emotionele empathie: je voelt je zelf ook rot worden. Je neemt de emotie over.
• Cognitieve empathie: je probeert te begrijpen wat er aan de hand is en waarom je vriend zo reageert.
• Empathische bezorgdheid: je wilt dat je vriend zich beter voelt en je bent bereid te helpen.

In mijn werk met teams merk ik dat de meeste mensen sterk zijn in een van de drie, maar de andere twee verwaarlozen. Iemand die veel meevoelt (emotionele empathie) maar niet nadenkt over het waarom, raakt snel uitgeput. Iemand die goed analyseert maar niet meevoelt, komt koel over. De kunst is om alle drie te ontwikkelen.

Dit sluit mooi aan bij wat ik eerder schreef over verbindende communicatie: het gaat niet alleen om de juiste woorden, maar om de houding erachter.

Vijf oefeningen uit de praktijk

Zaki deelt vijf concrete oefeningen. Ik herken ze allemaal uit mijn begeleidingstrajecten en wil er mijn eigen draai aan geven.

1. Begin bij jezelf

Denk aan iets waar je mee worstelt. Stel je dan voor dat een goede vriend met datzelfde probleem bij jou aanklopt. Hoe zou je reageren? Waarschijnlijk met geduld en begrip. Waarom geef je jezelf die ruimte niet?

“Empathy has to start at home. You can’t just give of yourself emotionally until there’s nothing left.”

Ik begin bijna elke teamcoaching met een variant op deze oefening. Zelfcompassie is de brandstof voor empathie naar anderen. Zonder die basis loop je leeg. Dat zie ik regelmatig bij mensen in de zorg of het onderwijs: ze geven, geven, geven en vergeten zichzelf.

2. Geef juist als je het druk hebt

Stuur een berichtje naar iemand die het moeilijk heeft. Haal koffie voor een collega. Draag de boodschappen van je buurvrouw naar boven. Kleine gebaren, juist op momenten dat je denkt dat je er geen ruimte voor hebt.

Het klinkt tegenstrijdig, maar Zaki’s studenten ontdekken steeds opnieuw: geven put je niet uit. Het laadt je op. Geluk is geen nulsomspel.

3. Deel verhalen in plaats van standpunten

Dit is misschien de krachtigste oefening. Voer een gesprek met iemand met wie je het oneens bent. Maar in plaats van te debatteren, deel je hoe je tot jouw mening bent gekomen. En luister hoe de ander tot de zijne kwam.

“They’re often surprised at how respectful and human conversation across difference can be.”

Ik schreef hier eerder over in mijn stuk over oneens zijn op het werk. Het werkt echt. Als je het verhaal achter een standpunt hoort, verandert er iets. Je hoeft het niet eens te worden, maar je ziet de mens achter de mening.

4. Gebruik technologie voor verbinding

Stop met gedachteloos scrollen. Stuur in plaats van een emoji onder iemands post een echt bericht. Bel in plaats van appen. Zaki zegt het treffend:

“The worst thing you can do for your sense of human connection is to just lurk on various platforms and let anger and other negative feelings seep into you like a young Darth Vader.”

Ik merk dit ook in mijn praktijk: teams die alleen via e-mail en chat communiceren, verliezen langzaam het menselijk contact. Een videogesprek of, beter nog, een kop koffie samen doet wonderen.

5. Benoem empathie als je het ziet

We complimenteren mensen met hun werk, hun kleding, hun prestaties. Maar hoe vaak zeg je: “Ik vond het mooi hoe je daarnet naar Sarah luisterde”? Of: “Bedankt dat je tijd maakte voor dat gesprek”?

Door empathisch gedrag te benoemen, maak je het zichtbaar. En zichtbaar gedrag is besmettelijk. Zaki noemt dit “kindness contagion”: als we vriendelijkheid opmerken, doen we er zelf vaker aan mee.

Empathie heeft grenzen

Een belangrijk nuance die Zaki maakt: je bent niemand empathie verschuldigd. Als iemand je actief schaadt of je groep aanvalt, is het geen falen als je niet kunt meevoelen. Empathie kan ook tunnelvisie veroorzaken, waarbij je de ene persoon boven de andere plaatst simpelweg omdat je dichterbij staat.

Dat herken ik ook. In teams zie ik soms dat empathie voor de ene collega leidt tot onrecht voor een andere. Het gaat altijd om balans. Empathisch luisteren zonder jezelf te verliezen. Meevoelen zonder meegesleurd te worden. Begrijpen zonder goed te keuren.

Wat als je morgen begint?

Je hoeft geen cursus te volgen of een boek te lezen om hiermee te starten. Kies een van de vijf oefeningen en probeer het deze week. Begin klein.

Mijn suggestie: start met oefening drie. De volgende keer dat je het oneens bent met iemand, vraag dan niet “waarom vind je dat?” maar “hoe ben je daartoe gekomen?” Het verschil is subtiel, maar het opent een heel ander gesprek.

En merk je dat je team of organisatie vastloopt in communicatie? Dat gesprekken steeds dezelfde patronen volgen? Dan is het misschien tijd om daar samen naar te kijken. Ik begeleid teams en individuen in Brugge en West-Vlaanderen die willen investeren in hoe ze met elkaar omgaan. Niet met theoretische modellen, maar met oefeningen zoals deze. Praktisch, herkenbaar en direct toepasbaar.

Bronartikel: 5 exercises to help you build more empathy (TED Ideas, Jamil Zaki)